Dlaczego aż tyle osób w Polsce deklaruje, że nie ma żadnych oszczędności? Według badania “Barometr oszczędności 2023” co piąty Polak nie posiada żadnej rezerwy, a kolejny co czwarty ma poduszkę finansową nieprzekraczającą 5 tys. zł. Ta grupa w dużej mierze składa się z kobiet, osób w średnim wieku oraz tych z niższym wykształceniem; w razie utraty źródła dochodu ich oszczędności wystarczyłyby najwyżej na miesiąc. Równocześnie aż 60 % Polaków deklaruje, że nie ma żadnych oszczędności. Skala problemu jest więc ogromna, a pytanie „co zniechęca do oszczędzania?” staje się coraz bardziej istotne.
W tym artykule przyjrzymy się zarówno czynnikom ekonomicznym, jak i psychologicznym, które utrudniają odkładanie pieniędzy. Poszukamy odpowiedzi w danych naukowych, w badaniach dotyczących zachowań finansowych młodych ludzi oraz w wynikach ankiet przeprowadzanych wśród Polaków. Po lekturze będziesz wiedzieć, co zniechęca do oszczędzania, jakie przeszkody stoją na drodze do stworzenia poduszki finansowej oraz jak możesz je skutecznie ominąć.
Socjoekonomiczne przyczyny braku oszczędności
Jednym z najczęściej wskazywanych powodów braku oszczędności są realia ekonomiczne. Rosnąca inflacja, wysokie koszty utrzymania i niskie płace sprawiają, że wiele rodzin nie ma z czego odkładać. „Barometr oszczędności 2023” przygotowany przez Krajowy Rejestr Długów pokazuje, że co piąty Polak nie ma żadnych oszczędności, a co czwarty dysponuje rezerwą poniżej 5 tys. zł. Mimo wzrostów wynagrodzeń siła nabywcza pensji realnie maleje, dlatego dla większości osób budowanie majątku staje się coraz trudniejsze.
Ile możesz pożyczyć na wymarzone mieszkanie?
W mniej niż minutę dowiesz się, jaką masz zdolność kredytową – bez wychodzenia z domu i bez wpływu na Twoją historię w BIK.
Struktura oszczędności jest bardzo nierówna. Niewielka grupa (ok. 17 %) posiada oszczędności na poziomie 5–20 tys. zł, a 23 % może pochwalić się poduszką finansową powyżej 20 tys. zł. Zaledwie 3 % Polaków ma rezerwę przekraczającą 100 tys. zł. Takie dane potwierdzają, że sytuacja dochodowa jest jednym z kluczowych wyzwań w oszczędzaniu. Jeżeli wynagrodzenie starcza tylko na bieżące potrzeby, trudno wygospodarować nadwyżki na przyszłość. Nie oznacza to jednak, że bogactwo jest jedyną przesłanką do odkładania – w biedniejszych gospodarstwach oszczędzanie wiąże się z wyrzeczeniami, zaś w zamożniejszych jest sposobem na powiększanie kapitału.
Psychologiczne bariery oszczędzania
Nawet kiedy sytuacja finansowa pozwala na odkładanie, wiele osób powstrzymują psychologiczne bariery. Psychologowie podkreślają, że decyzje finansowe są silnie związane z emocjami i nawykami. Ludzie często pozwalają, aby chwila i przelotne potrzeby przysłaniały im długoterminowe korzyści. Czynniki takie jak strach przed utratą pieniędzy, krótkowzroczność czy brak wiedzy finansowej sprawiają, iż wybieramy natychmiastową gratyfikację zamiast odkładania. Dopiero zrozumienie tych barier pozwala stworzyć efektywne strategie; jeśli wiesz, że masz skłonność do impulsywnych zakupów, automatyczne przelewy na konto oszczędnościowe mogą pomóc.
Nasze przekonania i mentalność również mają ogromny wpływ na stan portfela. Jeżeli uważasz, że oszczędzanie jest nudne i ogranicza wolność, prawdopodobnie Twoje rezerwy nie będą imponujące. Z drugiej strony dostrzeganie potencjału w oszczędzaniu i inwestowaniu jako narzędzia do realizacji marzeń zwiększa szansę na sukces. Wiele osób dorasta słysząc mity, że „pieniądze to zło” albo że „bogaci są nieszczęśliwi”, co może utrwalać negatywne nastawienie do gromadzenia kapitału. W rezultacie brak pozytywnej wizji przyszłości i poczucia bezpieczeństwa finansowego zniechęca do systematycznego odkładania.
- Przecenianie nagród natychmiastowych – skłonność do wybierania konsumpcji tu i teraz, nawet jeśli oznacza to mniejsze zasoby w przyszłości.
- Brak identyfikacji z przyszłym sobą – badania pokazują, że ludzie, którzy czują słabą więź z własnym „przyszłym ja”, mniej chętnie odkładają na emeryturę i inne cele; interakcja z wizualizacją przyszłego siebie zwiększała skłonność do wybierania późniejszych korzyści.
- Mity i przekonania społeczne – negatywne skojarzenia z bogactwem lub przekonanie, że finanse są zbyt skomplikowane, mogą blokować działania oszczędnościowe.
- Niska samoświadomość wydatków – brak kontroli nad budżetem domowym i impulsywne zakupy sprawiają, że trudno dostrzec, gdzie uciekają pieniądze.
Wiedza finansowa a skłonność do oszczędzania
Czy większa wiedza finansowa przekłada się na lepsze nawyki oszczędnościowe? Badania wśród studentów rzeszowskiej uczelni wykazały, że wzrost dochodów koreluje z ilością odkładanej gotówki, jednak poziom wiedzy finansowej nie był istotnym czynnikiem determinującym pozytywne postawy wobec oszczędzania. Inne analizy potwierdzają, że posiadanie rachunku oszczędnościowego i subiektywna pewność siebie są silniejszymi predyktorami posiadania funduszu awaryjnego niż obiektywna wiedza. Oznacza to, że nawet osoby, które znają definicje i mechanizmy finansowe, mogą nie odkładać pieniędzy z powodu braku motywacji czy odpowiednich narzędzi.
Innym wnioskiem jest, że młodzi ludzie często gromadzą niewielkie kwoty w formie gotówki w domu. Badanie przeprowadzone w województwie lubelskim pokazało, że średnia wartość oszczędności wśród uczniów w wieku 17–18 lat wynosiła 5829 zł, z czego 54 % przechowywało pieniądze w domu, a nieco ponad jedna trzecia miała konto oszczędnościowe. Ponad 70 % badanych oszczędzało na konkretny cel, lecz niewiele osób inwestowało środki. Statystyki z badań ogólnopolskich pokazują, że jedynie 7 % dorosłych regularnie, co miesiąc odkłada pieniądze, a 69 % deklaruje, że nie jest w stanie nic odłożyć, ponieważ wszystkie środki pochłaniają bieżące potrzeby. Widać więc, że do efektywnego oszczędzania potrzebne są nie tylko wiadomości z zakresu podstaw finansów osobistych, ale również motywacja, samokontrola i właściwe narzędzia.
Systemowe i strukturalne przeszkody
Bariery w oszczędzaniu nie wynikają wyłącznie z indywidualnych słabości. Na decyzje wpływa również otoczenie instytucjonalne. Niektóre osoby nie mają łatwego dostępu do produktów bankowych – brak konta oszczędnościowego czy zaufania do instytucji finansowych ogranicza ich możliwości. Analiza danych z już przytoczonego na początku amerykańskiego National Financial Capability Survey pokazała, że posiadanie konta oszczędnościowego zwiększa prawdopodobieństwo zgromadzenia funduszu awaryjnego o 25–29 %. Z kolei subiektywna pewność siebie i zaufanie do własnych umiejętności były lepszymi predyktorami niż obiektywna wiedza.
W Polsce problemem jest również niski poziom zaufania do systemu emerytalnego i brak przejrzystości dotyczącej przyszłych świadczeń. Wiele osób nie odkłada na emeryturę, ponieważ nie widzi sensu w oszczędzaniu, skoro nie ufa obecnym rozwiązaniom systemowym. Dodatkowo wysoki poziom zadłużenia (średnio ponad 20 tys. zł per konsument) oraz rekordowa liczba upadłości konsumenckich w 2023 r. osłabiają kondycję finansową gospodarstw domowych. Kiedy większość dochodu przeznaczana jest na spłatę kredytów i rosnące rachunki, trudno znaleźć motywację do oszczędzania.
Jak pokonać bariery i zacząć oszczędzać?
Niezależnie od tego, w jakiej sytuacji finansowej się znajdujesz, istnieją sprawdzone sposoby na przełamanie barier. Kluczowe jest zrozumienie, że oszczędzanie to proces, który możesz dostosować do swoich możliwości. Zacznij od porządku w domowym budżecie – analizuj przychody i wydatki, by zobaczyć, gdzie uciekają pieniądze. Korzystaj z narzędzi do automatyzacji przelewów, aby część dochodu była odkładana bez konieczności podejmowania ciągłych decyzji.
Warto również pracować nad zmianą mentalności. Osoby identyfikujące się ze swoim przyszłym ja chętniej wybierają odroczoną gratyfikację. Aby wzmocnić więź z „przyszłym sobą”, możesz wizualizować, jak będziesz żyć za 10 czy 20 lat dzięki dzisiejszym decyzjom. Pomaga w tym wyznaczanie celów oraz przypisanie im emocjonalnej wartości. Edukacja z zakresu finansów osobistych i mentalne budżetowanie również wpływają pozytywnie na dobrostan – osoby o wyższej wiedzy finansowej, które praktykują mentalne kategoryzowanie wydatków i ćwiczą samokontrolę, uzyskują lepsze wyniki finansowe (źródło).
- Stwórz plan budżetowy i automatyczne przelewy. Zacznij od spisania wszystkich dochodów i wydatków, określ kwotę, którą możesz odkładać, i ustaw stałe zlecenie na konto oszczędnościowe. Nawet niewielkie sumy, odkładane regularnie, z czasem urosną.
- Zbuduj fundusz awaryjny. Zanim zaczniesz inwestować na poważnie, odłóż 3–6 miesięcy wydatków na łatwo dostępnych instrumentach, które możesz upłynnić w każdym momencie. Takie zabezpieczenie pozwoli Ci spokojniej reagować na niespodziewane wydatki i zmniejszy skłonność do korzystania z kredytów.
- Rozwijaj pozytywną wizję przyszłości. Wyobrażaj sobie cele, na które odkładasz, i traktuj oszczędzanie jako inwestycję w realizację marzeń. Wizualizacja przyszłego siebie i jego potrzeb zwiększa skłonność do odkładania pieniędzy.
- Ucz się i inwestuj świadomie. Wiedza finansowa pomaga lepiej zarządzać budżetem, a mentalne budżetowanie i samokontrola są silnie powiązane z dobrostanem finansowym. Gdy poczujesz się pewniej, sięgnij po narzędzia inwestycyjne – różnorodne formy oszczędzania opisałem w rozdziale o inwestowaniu.
- Ogranicz długi i zadbaj o płynność. Spłata wysoko oprocentowanych kredytów powinna być priorytetem, ponieważ zadłużenie osłabia zdolność do oszczędzania i zwiększa stres. Po uporządkowaniu zadłużenia łatwiej jest budować kapitał.
Podsumowanie
Brak oszczędności wśród Polaków ma wiele przyczyn. Z jednej strony są to wyzwania ekonomiczne – niskie płace, inflacja i wysokie koszty życia ograniczają możliwości odkładania pieniędzy. Z drugiej – psychologiczne bariery, takie jak krótkowzroczność, brak identyfikacji z przyszłym sobą czy negatywne przekonania o pieniądzach, utrudniają systematyczne gromadzenie kapitału. Dodatkowo niski poziom zaufania do systemu finansowego i wysoki stopień zadłużenia powodują, że wiele osób czuje się zniechęconych do oszczędzania.
Skuteczne oszczędzanie wymaga połączenia strategii: uporządkowania budżetu, rozwijania pozytywnego nastawienia, korzystania z automatycznych narzędzi i nauki inwestowania. Subiektywna pewność siebie i posiadanie rachunku oszczędnościowego zwiększają szanse na budowę funduszu awaryjnego, a mentalne budżetowanie i samokontrola pozytywnie wpływają na dobrostan finansowy. Najważniejsze jest jednak to, by zacząć – nawet niewielkie kroki dzisiaj mogą znacząco poprawić Twoją przyszłość. Zmiana podejścia do pieniędzy, nauka podstaw finansów osobistych i świadome inwestowanie to najlepsze kroki na drodze do niezależności finansowej.